Kastaljan

Manastirski kompleks Kastaljan smešten je na istočnoj, šumom pokrivenoj padini Kosmaja prema naselju Nemenikuće. Kompleks se sastoji od crkve, konaka i trpezarije. Na osnovu rezultata sistematskih arheoloških iskopavanja, arhitektonske i stilske analize otkrivenih objekata i pokretnog arheološkog materijala, mogu se izdvojiti tri faze gradnje i korišćenja prostora. Prvoj i najstarijoj fazi pripada crkva čija se gradnja može smestiti u XIV vek. U drugoj fazi crkva je pretrpela izvesne izmene, a tada je podignuta i trpezarija. To je vreme početka XV veka, naglog uspona tek stvorene despotovine Srbije.

Novoizgrađeni objekat sa prepravljenom crkvom u funkciji kapele služio je despotu Stefanu kao letnji dvor. Treću fazu gradnje i konačno uobličavanje prostora u manastirski kompleks predstavlja podizanje konaka. S obzirom na utvrđene značajne arheološke i istorijske činjenice, kao i na izrazitu arhitektonsku vrednost očuvanih ostataka manastirskog kompleksa, sa nataloženim graditeljskim postupcima primenjivanim u srazmerno dugom vremenskom periodu od XIV do kraja XVII veka, kada je manastir razoren, kompleks na lokalitetu Kastaljan predstavlja spomenik izuzetnih vrednosti za proučavanje i saznanja o vremenu Srbije despota Stefana Lazarevića, a naročito za oblast Kosmaja, koja je u to vreme imala ulogu velikog verskog centra. (Izvod iz „Službenog lista grada Beograda“ br. 16/87.)

Povod za izradu projekta parcelacije je inicijativa Srpske pravoslavne eparhije šumadijske – Crkvene opštine Nemenikuće za izdvajanje lokaliteta manastira Kastaljan iz postojeće katastarske parcele 5206/1 KO Nemenikuće i formiranje nove parcele, za potrebe obnove manastirskog kompleksa. Cilj izrade projekta parcelacije je utvrđivanje jasnih granica parcele arheološkog lokaliteta manastira Kastaljan, za potrebe obnove manastirskog kompleksa.

Predmetna lokacija se nalazi na teritoriji katastarske opštine Nemenikuće, opštine Sopot, u području Regionalnog prostornog plana administrativnog područja grada Beograda („Sl. list grada Beograda“ br. 10/04), Izmena i dopuna Regionalnog prostornog plana administrativnog područja grada Beograda („Sl. list grada Beograda“ br. 38/11 i 86/18) i Prostornog plana gradske opštine Sopot („Sl. list grada Beograda“ br. 54/2012). Prema prostornom planu, predmetna lokacija se u najvećem delu nalazi na poljoprivrednom zemljištu, a manjim delom na šumskom zemljištu.

Na prostornom planu prepoznat je lokalitet manastira Kastaljan i ubeležen pod brojem 65 kao kulturno dobro – spomenik kulture, u kategoriji: evidentirani arheološki lokaliteti koji uživaju zaštitu na teritoriji opštine Sopot. U dopisu Zavoda za zaštitu spomenika kulture br. 0897/19 od 12.09.2019. navedeno je da je manastir Kastaljan utvrđen za kulturno dobro („Sl. list grada Beograda“ br. 16/87). U listu nepokretnosti broj 491 upisana je zabeležba da se rešenjem broj 952-02-13-69/2016 zabeležuje svojstvo kulturnog dobra manastira Kastaljan i zaštićene okoline tog kulturnog dobra, koju čine spoljne granice te parcele, sa datumom upisa 05.02.2018.